Podróż do gwiazd – najpiękniejsze miejsca do obserwacji gwiazd w Niemczech

Chcesz uciec od zanieczyszczenia światłem? Pokażemy Ci, gdzie w Niemczech znajdziesz najciemniejsze niebo z najjaśniejszymi gwiazdami.

Nie musisz jechać na drugi koniec świata i ustawiać teleskopu gdzieś na odludziu – na pustyni, na bezludnej wyspie czy w wysokich górach – aby podziwiać zapierający dech w piersiach widok naszej Drogi Mlecznej.

W promieniu stale rozrastających się miast, z powodu sztucznego światła, tzw. smogu świetlnego, widzimy coraz mniej gwiazd – niezależnie od tego, czy obserwujemy je gołym okiem, czy przez teleskop. Neony, latarnie uliczne i reflektory samochodowe rozjaśniają obecnie nasze noce tak bardzo, że 60% Europejczyków nie jest już w stanie dostrzec Drogi Mlecznej ze swojego miejsca zamieszkania, a w Ameryce Północnej odsetek ten wynosi nawet 80%.

Mimo to wciąż istnieją miejsca, w których można podziwiać (prawie) naturalne nocne niebo. Międzynarodowe Stowarzyszenie Dark Sky Association (IDA), organizacja non-profit z siedzibą w Ameryce, przyznaje tym obszarom certyfikaty i prowadzi działania edukacyjne na temat zanieczyszczenia światłem. „Nocne niebo jest naszym wspólnym globalnym dziedzictwem” – pisze IDA. Naszym obowiązkiem jest zachowanie go dla przyszłych pokoleń. Na całym świecie uznano ponad 90 tzw. miejsc ciemnego nieba, a w Niemczech znajdują się cztery parki gwiazdowe. Znajdują się one w Brandenburgii, w trójkącie granicznym Turyngii, Hesji i Bawarii, w Nadrenii Północnej-Westfalii oraz w Bawarii. Amatorscy astronomowie i astrofotografowie znajdą tam najlepsze warunki do realizowania swojej pasji.

Obszary chronione przed światłem dla dobra ludzi i przyrody

Aby uzyskać status parku gwiazd, obszary publiczne muszą najpierw spełnić określone kryteria. Muszą na przykład aktywnie angażować się w ochronę krajobrazu nocnego. Przede wszystkim oznacza to ograniczenie sztucznego oświetlenia we wszystkich miejscach. Lampy nie powinny świecić w górę ani w poziomie, powinny emitować światło o barwie jak najbardziej zbliżonej do ciepłej bieli, a czas ich świecenia powinien być ograniczony. W idealnym przypadku istnieje również strefa centralna całkowicie pozbawiona oświetlenia, otoczona ochronną strefą buforową. Niezbędna jest jednak również działalność edukacyjna na temat zanieczyszczenia światłem w formie wycieczek z przewodnikiem i intensywnych działań informacyjnych.

W ten sposób można już dość dokładnie kontrolować jasność nieba. Mierzy się ją zresztą za pomocą miernika jakości nieba (Sky Quality Meter) w mag/"² (magnitudy na sekundę kątową kwadratową): im wyższa wartość, tym mniejsze zanieczyszczenie światłem. Najwyższa wartość, jaką mierzy SQM, to 22 mag/"², co jednak w Europie Środkowej już w ogóle nie występuje. Jednak już od wartości 21,5 mag/"² niebo jest wystarczająco ciemne, aby podziwiać spektakularny widok letniej i zimowej Drogi Mlecznej. Natomiast w miastach i aglomeracjach, gdzie niebo jest słabo widoczne, wartości te wynoszą zazwyczaj poniżej 18,5 mag/"².

Te sztuczne źródła światła zaburzają nasz rytm dobowy. Coraz więcej osób cierpi na przykład na zaburzenia snu. Jednak to właśnie zwierzęta są szczególnie uzależnione od naturalnej zmiany między światłem a ciemnością w celu poszukiwania pożywienia i rozmnażania się. Zwierzęta i ptaki prowadzące nocny tryb życia szybciej tracą orientację z powodu jasno oświetlonych billboardów i wieżowców, a dla wielu owadów stanowią one śmiertelne pułapki. Z kolei bez owadów zagrożone jest odpowiednie zapylanie roślin.

Wszystkie te parki przyrodnicze mają ten sam cel: nie tylko zwiększają świadomość na temat astronomii i zanieczyszczenia światłem, ale jednocześnie stanowią wzór do naśladowania. Pokazują, że już przy użyciu prostych środków można chronić nasze nocne niebo. Oczywiście nie tylko dla astronomów-amatorów i ich teleskopów, ale dla ludzi, zwierząt i ogólnie dla prawidłowo funkcjonującego ekosystemu.

Cztery parki gwiazdowe w Niemczech

Te spektakularne widoki z pewnością wzbudzają ciekawość wobec tego projektu. Kalendarz astronomiczny jest pełen większych i mniejszych wydarzeń, dla których warto spakować teleskop, statyw, a nawet własnoręcznie przygotowane kanapki i wybrać się do najbliższego parku gwiazd. W Niemczech swoją podróż ku gwiazdom i galaktykom najlepiej rozpocząć właśnie tutaj:

Rezerwat gwiazd Westhavelland został w 2014 roku uznany za pierwszy niemiecki park gwiazd. Obejmuje on park przyrodniczy Westhavelland oraz gminę Schollende, a jego łączna powierzchnia wynosi 1 380 km². Nie ma tu ani godzin otwarcia, ani opłat za wstęp. W dziesięciu wyznaczonych punktach obserwacyjnych miłośnicy astronomii mogą rozstawiać swoje teleskopy lub zapoznać się z informacjami na tablicach informacyjnych, aby dowiedzieć się więcej o rozgwieżdżonym niebie.

Słabo zaludniona część w obrębie i na północ od strefy centralnej o powierzchni 40 km² jest wyjątkowo bogata w gwiazdy, osiągając wartości do 21,78 mag/"², i dlatego cieszy się szczególną popularnością wśród obserwatorów. Znajduje się tam również dzielnica Gülpe-Havelaue, uważana za najciemniejsze miejsce w Niemczech. Trudno uwierzyć, że park przyrodniczy leży zaledwie 70 km od Berlina. Park Gwiazdowy oferuje przez cały rok takie atrakcje jak nocne wędrówki, warsztaty fotograficzne i spływy kajakowe w blasku księżyca, a w należącej do niego stacji obserwacyjnej „Sternenblick Parey” regularnie odbywają się wykłady.

Do Brezerwatu jonosferycznego Rhön można łatwo dotrzeć dzięki jego centralnemu położeniu w trójkącie granicznym Bawarii, Hesji i Turyngii. Jednocześnie sam obszar jest stosunkowo słabo zaludniony, dzięki czemu oferuje piękne, ciemne niebo o maksymalnej jasności sięgającej nawet 21,78 mag/"². Doskonale widać na przykład Drogę Mleczną i światło zodiakalne. W 2014 roku obszar o powierzchni 2 430 km² otrzymał tytuł parku gwiazd.

Sześć nowo wybudowanych punktów obserwacji nieba wyposażono w celownik do gwiazdy polarnej, obrotową mapę gwiazd oraz leżaki na falach. W ciągu dnia wędrowcy mogą zapoznać się z informacjami na tablicach informacyjnych, a nocą amatorzy astronomii mogą w relaksujący i zabawowy sposób odkrywać niebo. Ci, którzy chcą dowiedzieć się więcej, mogą również wziąć udział w astronomicznych wycieczkach z przewodnikiem po Księżycu i gwiazdach, organizowanych przez stowarzyszenie Sternenpark Rhön e.V.

Znajduje się tu również Fulda, pierwsze miasto gwiazd w Niemczech. Dzięki koncepcji oświetlenia, podobnie jak park gwiazd, aktywnie przeciwdziała zanieczyszczeniu światłem i chce pokazać, że urbanistyka i ekologia mogą iść w parze.

Piękne widoki można podziwiać również w najbardziej zaludnionym kraju związkowym Niemiec. Status parku gwiazdowego Park Narodowy Eifel otrzymał najpierw tymczasowo w 2014 r., a ostatecznie oficjalnie w 2019 r. Ciemne niebo o jasności około 21,2 mag/"² przyciąga od tego czasu wielu miłośników astronomii i przyrody z aglomeracji miejskich. Znajduje się on zaledwie około 65 km od Kolonii.

W obserwatorium Vogelsang IP, położonym w samym środku obszaru o powierzchni 120 km², dostępne są wydajne teleskopy i lornetki o szerokim polu widzenia. Warsztat astronomiczny „Gwiazdy bez granic” organizuje tam regularnie, zarówno w dzień, jak i w nocy, wydarzenia oraz obserwacje z przewodnikiem w języku niemieckim i angielskim.

Kolejnym celem parku narodowego jest uzyskanie oficjalnego tytułu „regionu gwiazd”. W ramach projektu „Pod gwiaździstym niebem – Eifel nocą” planowane jest wdrożenie środków przeciwdziałających zanieczyszczeniu światłem również w promieniu 15 km od parku.

Od 2018 roku do niemieckich parków gwiazd dołączyła również Winklmoos-Alm w Alpach Chiemgau, będąca najmłodszym członkiem tej sieci. Na wysokości 1200 m n.p.m. odwiedzającym rozciąga się niemal nieograniczona panorama nocnego nieba. Już gołym okiem widać tam nawet 5 000 gwiazd, a przy odrobinie szczęścia można dostrzec nawet naszą sąsiednią galaktykę – Galaktykę Andromedy. Gospodarze pastwisk, restauratorzy i mieszkańcy połączyli siły i zmodernizowali ponad 100 źródeł światła, aby umożliwić podziwianie tego widoku.

Astronom i fizyk Manuel Phillip oferuje dodatkowo wycieczki astronomiczne polegające na obserwacji gołym okiem i pokazuje, jak odnaleźć najpiękniejsze konstelacje. Najbliższe większe miejscowości znajdują się w odległości 30–40 km, dzięki czemu nocne niebo ma naturalne, ciemne otoczenie i z łatwością osiąga wartości rzędu 21,60 mag/"². Jedyny park gwiazdowy w Alpach jest jednocześnie łatwo dostępny samochodem, a odwiedzający mogą nocować w schroniskach położonych w samym sercu tego obszaru.

Wycieczka na łono natury, by podziwiać gwiazdy, to jedna z najprostszych i najbardziej dostępnych form podróży. W oczach niektórych osób możliwość podziwiania czystego, gwiaździstego nieba może być nawet jednym z podstawowych praw człowieka. Niezależnie od tego, czy chodzi o poszukiwanie głębszej więzi z wszechświatem, spektakularnych widoków, czy też spotkania z innymi pasjonatami astronomii – zainteresowanie astroturystyką wciąż rośnie.

Kiedyś wyobrażalibyśmy sobie pod tym pojęciem być może podróż na Księżyc z rakietą i skafandrem kosmicznym. Dzisiaj wystarczy sama chęć przygody, by odkrywać niebo w parku gwiazd.

Jeśli chcesz wybrać się na wyprawę obserwacyjną z własnym teleskopem, nie możesz zapomnieć o następujących rzeczach: solidna torba transportowa na optykę, walizka transportowa na okular i akcesoria obserwacyjne, lampa z czerwonym światłem oraz notatnik, abyś mógł utrwalić swoje wrażenia wraz z odkryciami. Istnieje bowiem duże prawdopodobieństwo, że w parku gwiazdowym spojrzycie na znane niebo zupełnie innymi oczami i odkryjecie jeden lub dwa nowe obiekty.